Габдулла Тукайның әдәби мирасында урын алган "Нәби дәүли яшәү белән үлем арасында" әкияте – татар халкының рухи байлыгын чагылдырган мөһим әсәрләрнең берсе. Бу әкият нибары берничә бит эчендә кеше гомеренең кадерен, аның тормыштагы максатларын һәм иң мөһиме – үлем алдындагы халәтен бик нечкә итеп сүрәтли. Әдип үзенең оста кәләме белән укучыны уйландыра, аны көндәлек мәшәкатьләрдән арылып, мәңгелек кыйммәтләр турында уйларга этәрә.
Тормышның фанилеген аңлау һәм һәрбер мизгелнең кадерен белү – әкиятнең төп идеясе булып тора. Нәби дәүли образы аша Тукай гади кеше язмышын, аның куркуларын һәм өметләрен гәүдәләндерә. Бу хикәя бары тик балалар өчен генә түгел, ә зурлар өчен дә тирән фәлсәфи мәгънәгә ия.
Хәзерге вакытта бу әкиятне уку аеруча мөһим, чөнки ул безгә дөньяга карашыбызны үзгәртү мөмкинлеген бирә. Кешелек тарихында шундый әсәрләр һәрвакыт актуаль булып калачак, чөнки алар кешенең эчке дөньясына, аның рухи халәтенә кагыла.
Әкиятнең төп сюжеты һәм вакыйгалар барышы
Әкиятнең сюжеты бик гади генә күренештән башлана, ләкин аның эчтәлеге бик тирән. Баш каһарман Нәби дәүли, көндәлек тормыш мәшәкатьләреннән арып, урман эченә чыгып китә. Аның бу сәяхәте очраклы түгел, чөнки ул дөнья мәшәкатьләреннән читләшеп, тормышның төп мәгънәсен эзли. Урманда ул үзенә генә билгеле булган бер серле урынга килеп җитә.
Шул урында Нәби дәүли каршысына ике зур көч чыга: бер яктан – яшәү дәрте, икенче яктан – үлем куркуы. Бу көчләр аның белән сөйләшә башлый, һәрберсе үз өстенлеген исбатларга тырыша. Яшәү аңа тормышның ләззәтләрен, кояш нурының җылысын, саф һаваны искә төшерә. Ә үлем исә тынычлыкны, барлык авырлыклардан котылуны вәгъдә итә.
Нәби дәүли бу ике көч арасында кала һәм аның эчке көрәше башлана. Ул ни карарга да белми, чөнки ике як та аңа җәлеп итә торган якларын күрсәтә. Бу вакытта укучы да Нәби дәүли белән бергә уйлана һәм үзе өчен нәтиҗә ясый башлый. Тукай бу аша кешенең икейөзлелеген түгел, ә аның табигый халәтен сүрәтли.
Нәби дәүли образы: гади кешенең фәлсәфәсе
Нәби дәүли – ул гади генә бер авыл кешесе, ләкин аның эчке дөньясы бик бай. Ул тормышта күпне күргән, сынаган һәм хәзер нәтиҗә ясарга тиешле чорда тора. Аның образы аша Тукай бөтен татар халкын, гомумән, кешелекне гәүдәләндерә. Нәби дәүлинең төп сыйфаты – ул уйлана белә, ул сорый һәм эзли.
Бу образда курку да, өмет тә бар. Ул үлемнән курка, чөнки ул тормышны ярата. Ләкин шул ук вакытта ул тормышның авырлыкларыннан да арырга тели. Бу капма-каршылыклар аның образын бик ышандыргыч итә. Нәби дәүли – ул безнең һәрберебезнең эчке "мин"ебезнең чагылышы.
Кешелек тарихында мондый образлар күп, ләкин Тукай аларны татарча, милли колорит белән бирә. Нәби дәүли урманда ялгыз калгач, аның уйлары ачыла һәм ул тормышның төп серләренә төшенә башлый. Ул аңлый ки, тормыш – ул бары тик матди байлыклар түгел, ә рухи кыйммәтләр җыелмасы.
Яшәү һәм үлем көрәше: фәлсәфи караш
Әкиятнең иң көчле моменты – ул яшәү һәм үлем арасындагы диалог. Бу көрәш бары тик Нәби дәүлинең генә түгел, ә бөтен кешелекнең көрәше. Яшәү көче аңа дөньяның матурлыгын искә төшерә: язгы чәчәкләр, кошлар сайравы, балалар көлесе. Бу – табигый тойгы, чөнки тереклек үзен сакларга тели.
Үлем исә аңа барлык авыртуларның бетүен, тынычлыкка кавышуны вәгъдә итә. Ул аңа картлык, авырулар һәм моңсулык турында сөйли. Бу урында укучы да уйлана: ә чыннан да, үлем куркынычмы, әллә ул бары тик билгесезлекме? Тукай бу сорауга турыдан-туры җавап бирми, ә укучыны уйландыра.
Бу фәлсәфи караш безгә тормышка башка яктан карарга ярдәм итә. Без еш кына вак-төяк мәшәкатьләргә бирелеп, төп максатны онытабыз. Нәби дәүли исә бу чик буе хәлендә торып, нәрсә мөһим икәнен ачык күрә. Аның өчен хәзер һәр сулыш кадерле.
Тәрбияви әһәмият һәм заманча тәнкыйть
"Нәби дәүли яшәү белән үлем арасында" әкияте бары тик әдәби әсәр генә түгел, ул зур тәрбияви әһәмияткә ия. Ул яшь буынга гомернең кадерен белергә, өлкәннәрне хөрмәт итәргә һәм һәрвакыт кеше булып калырга өйрәтә. Мәктәп программасында бу әсәрнең булуы очраклы түгел.
Заманча тәнкыйть тә бу әсәрне югары бәяли. Галимнәр аның психологик тирәнлеген һәм символик мәгънәсен аерып билгели. Кайбер тәнкыйтьчеләр моны Тукайның үлем алдындагы халәтен чагылдыруы дип тә саный, чөнки әдип тормышының соңгы елларында нәкъ менә шундый уйлар белән яшәгән.
Менә шушы төп аермалыкларны чагылдырган кыскача чагыштырма таблица:
| Хасият | Яшәү көче | Үлем көче |
|---|---|---|
| Төп вәгъдә | Тормыш ләззәте, көрәш | Тынычлык, авыртудан котылу |
| Тәэсире | Хәрәкәткә этәрә | Тынычлыкка чакыра |
| Нәтиҗә | Үсеш һәм үзгәреш | Тукталыш һәм бетү |
| Төсе | Якты, балкышлы | Караңгы, серле |
Әкиятнең тел үзенчәлекләре һәм сәнгатьчә алымнар
Тукайның теле бу әкияттә бик бай һәм образлы. Ул гади сүзләр кулланып, бик тирән фикерләр җиткерә. Аның һәр җөмләсе уйга сала, һәр сүзе урынлы. Метафоралар һәм чагыштырулар куллану әкиятне тагын да матурлаштыра. Мәсәлән, ул үлемне "кара күләгә" дип түгел, ә "йомшак мендәр" дип тә сурәтли ала, бу исә аның карашының катлаулылыгын күрсәтә.
Сөйләм теле җиңел, ләкин эчтәлеге белән авыр. Бу – Тукайның осталыгы. Ул укучыны арытмый, ә киресенчә, аны үзенә тарта. Әкиятне укыганда син үзеңне Нәби дәүли урынында хис итәсең, аның уйларын уйлыйсың, аның куркуларын кичерәсең.
☑️ Әкиятне дөрес аңлау өчен нәрсәләр кирәк?
Мондый әсәрләрне уку телебезне баета, сүз байлыгын арттыра. Балалар өчен дә, өлкәннәр өчен дә тел гәүдәсе булып хезмәт итә. Тукай сүзенең көчен оста файдалана һәм аны һәрвакыт максатчан куллана.
Нәтиҗә: без бүген Нәби дәүлидән нәрсә өйрәнә алабыз?
Бүгенге көндә, технологияләр һәм тизлек заманында, Нәби дәүлинең тарихы безгә тукталып карарга куша. Безгә тирә-юньдәге матурлыкны күрергә, якыннарыбызның кадерен белергә һәм һәрвакыт кеше булып калырга кирәк. Үлем турында уйлану – ул курку түгел, ә тормышны тулы канлы яшәү өчен кирәкле шарт.
Нәби дәүли безгә һәрвакыт өметле булырга, авыр чакларда да егылмаска кирәклеген искәртә. Тормыш – ул бүләк, һәм аны дөрес файдалана белү – һәрберебезнең бурычы. Тукайның бу әкияте безгә шул юлны күрсәтә.
Шулай итеп, "Нәби дәүли яшәү белән үлем арасында" әкияте – ул бары тик китап битләрендәге хикәя генә түгел, ә ул безнең һәрберебезнең йөрәгенә юл тапкан фәлсәфи әсәр. Ул безне уйландыра, безне көлдерә һәм елата, ләкин иң мөһиме – ул безне яшәргә өйрәтә.
Нәби дәүли әкияте кайсы елда язылган?
Габдулла Тукайның бу әкияте аның иҗатының соңгы чорларына, якынча 1912-1913 елларга карый. Бу чорда шагыйрь авырып йөри һәм үлем белән йөз-йөз килә, шуңа күрә әсәрдәге фәлсәфи уйлар бик тирән.
Ни өчен әкиятнең исеме шулай аталган?
Исем әкиятнең төп эчтәлеген чагылдыра. Нәби дәүли нәкъ менә яшәү һәм үлем арасындагы чиктә тора, аның сайлавы да шул ике көч арасында бара. Исем укучыны шунда ук төп конфликт белән таныштыра.
Бу әкиятне балаларга укырга ярыймы?
Әйе, ләкин аны дөрес аңлатып бирү мөһим. Балалар өчен ул гади генә әкият булып тоелса да, аның астында тирән мәгънә ята. Аларга тормыш һәм үлем турында йомшак итеп сөйләргә мөмкинлек бирә.
Нәби дәүли чынбарлыкта яшәгәнме?
Юк, Нәби дәүли – уйдырма персонаж, ләкин аның образында халыкның уртак язмышы, кешелекнең уртак уй-фикерләре чагыла. Ул – гомумиләштерелгән образ.